Приобщение детей к олонхо как условие духовного развития личности дошкольников» («Олоҥхо көмөтүнэн оскуола иннинээҕи саастаах оҕону сиэрдээх майгыга иитии»)

Автор:   Ядрихинская   Февронья Васильевна Статус: бюджетный Форма обучения: очная Итоговый документ: документ установленного образца о повышении квалифиакции(удостоверение) Объем: 72 часа  Основные  дидактические  единицы программы. Саха дьонугар олоҥхобут аан дойдуга тиийэ аатыран,  духуобунай шедевр быһыытынан сыаналаммыта киэн туттуубут. 2016-2026 сылларга республикатааҕы олоҥхону харыстааһын, чинчийии уонна тарҕатыы тус сыаллаах  программатыгар иккис тыын бэриллибитэ. Программа  сүрүн  соруктарыттан биирдэстэрэ олоҥхону дириҥник, араас хайысхалаахтык  оскуола иннинээҕи  саастаах оҕолору үөрэтии  ситимигэр киллэрии буолар. Олоҥхо – саха норуотун духуобунай уонна материальнай өттүнэн эпическэй нэһилиэстибэтэ. Олоҥхо философиятын чинчийэн, дириҥник үөрэтэн кэлэр кэскилбитигэр тиэрдэр иитэээччи ытык иэһэ.  Олоҥхо киһи сирдээҕи аналын туһунан өйдөбүлү иитэр-үөрэтэр, киһи кыаҕын, үтүөтүн уруйдуур, уран тылга уһуйар, күүстээх санааны күөдьүтэр, эрэл эрчим санааны иҥэрэр ураты тыыннаах. Олоҥхо төрөөбүт дойдуга тапталы, аймах дьон көҥүллэрин көмүскүүрү ытык иэс курдук өйдүүрү иитэр буолан, сырдыкка ыҥырар, инникигэ эрэли үөскэтэр. Олоҥхо саха үөрэҕэ. Олоҥхо – саха киһитэ өйдүүр өйүн сүмэтэ, саныыр санаата. Олоҥхо олох үөрэҕэ. Аан дойду тутулун, орто  дойду  олоҕун, куйаар-айылҕа – киһи саха омук үс кэм ситимин, айыы киһитэ олоххо аналын,сырдык-хараҥа күүстэр охсуһууларыгар айыы өттө хотор төрүөтүн ырытар, анаарар,  толкуйдатар айымьны. Олоҥхо айыы уонна абааһы бухатыырдарын охсуһууларын дьүһүйэр айымньы. Олоҥхо сүрүн ис  хоһооно үтүө-мөкү, сырдык-хараҥа күүстэр охсуһуулара.  Айыы бухатыыра орто дойдуга олох баар буолан, дьон  төрөөн-үөскээн, үлэлээн-хамсаан сылдьарын, олох салгыы сайдарын туһугар охсуһар. Абааһы бухатыыра тус бэйэтин олоҕун, баҕатын иһин охсуһар, ол туһугар тугу да харыстаабат, туохтан да туттумат, кэрээниттэн да тахсарын кэрэйбэт. Онон олоҥхоҕо охсуһуу төрүөтэ – олох, олох олоруу. Оҕо кутугар-сүрүгэр  үгүс билиини иҥэринэн кэлэр. Ону төрүт  билии дэнэр. Улаатан истэҕин аайы төрүт билиитин уһугуннаран, олохсутар ньыманы соргу үөрэҕэ дэнэр. Соргу быһаарыыта-киһи туох эмэ улахан суолталаахха табыллан, дьоллонон санаата көтөҕүллүүтэ, күүһүрдэн төрүт билиини олохсутуу үөрэҕэ. Олоҥхо сүрүн көрүүлэрин, ытык өйдөбүллэрин, төрүт өйдөбүллэрин оҕо саас кэрдиис кэминэн аттаран, үөрэх тэрилтэтин укулаатыгар киллэрии, үөрэх араас биридимиэтигэр туһаныы –үөрэх систиэмэтигэр саҥа хайысха. Оскуола иннинээҕи саастаах оҕолорго  олоҥхо курдук уустук айымньыны  үөрэтии-иитии  саастарынан уратыларын учуоттаан  ыытыллыахтаах. Куурус сыала:   Норуот үйэлэргэ муспут муудараһа түмүллүбүт айымньытын,  олоҥхо көмөтүнэн   сиэрдээх майгылаах, сырдык ыраас санаалаах, сатабыллаах, үтүөҕэ тардыһар, кэрэҕэ дьулуһар, санаатын сааһылаан этэр киһини (иитиллээччини) үөрэтэн-иитэн таһаарыы. Куурус соруктара:

• Олоҥхо сүрүн санаатын – сир үрдүгэр эйэлээх, дьоллоох олох түстэниитин, олоххо, киһиэхэ таптал баар буолуутун, хараҥа күүс кыайтарыытын, үрүҥ күүс өрөгөйдөөһүнүн  быһаарыы.
• Олоҥхо сүрүн  суолтатын- төрөөбүт дойдуга тапталга, үтүөҕэ-кэрэҕэ тардыһыыга, кыамматы, кырдьаҕаһы харыстааһыҥҥа, көҥүл олоҕу көмүскээһиҥҥэ иитии.
• Олоҥхо  тылын-өһүн  кэлэр кэскилбитигэр,   оскуола иннинээҕи саастаах оҕолорго иҥэрии.

• Олоҥхо-төрүт култуура, фольклор сайдарыгар бигэ тирэх буоларын  тиэрдии.

Куурус  практическай суолтата: Саха оҕото этигэр-хааныгар иитиэхтии сылдьар сүдү күүһүн уһугуннаран, онно тирэҕирэн, оҕону сайыннарыы, сайдыылаах омуктары кытта тэҥҥэ турар өйү-санааны биэрии, этигэр-хааныгар иҥэрии, аныгы олох  сайдыытын бары өрүттэрин ылынар, сөптөөх усулуобуйаны тэрийэн атын таһымҥа таһаарыы сүрүн күүһүн кыаҕын олоҥхобутуттан сомсон, онно тирэҕириэхпитин наада.  Олоҥхо  философиятын, идеятын этигэр-хааныгар иҥэриммит үрдүк култууралаах, эргиччи сайдыылаах  ыччаты  уһааран таһаарарга дьулуһуохтаахпыт. Киһи аймах үйэлэр тухары сүппэт-оспот үтүө сиэрин-майгытын, олох туһугар туруулаһар охсуһуу наадатын, эр санааланыы күүһүн, кэрэ, үтүө быһыы-майгы үйэлээҕин, киһи олоҕо бүтүн норуотун олоҕор суолталааҕын олоҥхо философията кэрэһэлиир.  Биллиилээх учуонайдар олоҥхо саха норуота үйэлэргэ уһаарыллыбыт өркөн өйүн, айыллыбыт   олоҕун философиятын, өйүн-санаатын,  сиэрин- майгытын кылаанын,  дьоҥҥо дьайар сүдү күүһүн өйдөөн, ыччаты иитиигэ-үөрэтиигэ туһанар сорук турарын тоһоҕолоон  бэлиэтииллэр.   Куурус     истээччилэригэр  ирдэбиллэр:

• Федеральнай  госудстандарт  ис хоһоонун,   ирдэбиллэрин  билиэхтээх,   олоҥхону кытта алтыһыннаран,   тэҥҥэ тутан үөрэтиэхтээх.
• Үөрэтии-иитии эйгэтигэр  олоҥхо бары кыаҕын толору туһаныахтаах.
• Иитээччи  тус иитэр-үөрэтэр(педагогическай)  үлэтигэр  иҥмит олоҥхо туһунан  билиитин  алтыһыннарыахтаах.
• Информационнай компьютернай технологияны  куурус  тематыгар сөп түбэһиннэрэн  туттуохтаах.
• Олоҥхо  идеятын этигэр-хааныгар иҥэриммит үрдүк култууралаах, эргиччи сайдыылаах оҕону  уһааран таһаарарга дьулуһуохтаах.

Куурус программатын үөрэтиигэ, иҥэриигэ үлэ араас көрүҥүн алтыһыннарыы:  лекциялар,  бөлөҕүнэн практическай дьарыктар,  семинардар,  аһаҕас уруоктар, маастар кылаастар,  араас консультациялар(биирдиилээн, бөлөҕүнэн)  о.д.а. Куурус программата  4 модультан турар: Модуль I.   Олоҥхо  өйдөбүлэ.  Иитэр-үөрэтэр  суолтата. Модуль II. Олоҥхо ытык, төрүт  өйдөбүллэрин оскуола иннинээҕи саастаах оҕоҕо  үөрэтии, иҥэрии, биллэрии уратыта Модуль III. Үөрэх дэгиттэр дьайыылара уонна олоҥхо төрүт өйдөбүллэррэ.    Сааһынан  сайдыы уратыта. Модуль IV. Олоҥхо педагогиката. Үлэ хайысхалара, көрүҥэ.  Үөрэх кээмэйэ:   72 чаастаах Уһуйаан  иитээччилэригэр,  алын сүһүөх учууталларыгар,  эбии үөрэхтээһин педагогтарыгар  ананар. Куурус куратора:  Ядрихинская Февронья Васильевна      ]]>