«Үөһэ көрүҥ! Үрдүккэ көтүҥ! Үөрэҕи баһылааҥ! Үлэни таптааҥ “(Бүөтүр Одорууһап)

Бу тылларынан сирдэтэн, Үөһээ Бүлүү учууталлара үлэлээн тигинэтэ сылдьаллар.

ССРС народнай учуутала Михаил Андреевич Алексеев аатынан “ Мэхээлэ” диэн хаһыат маҥнайгы нүөмэрин Үөһээ Бүлүү улууһун үөрэҕин салалтата, үөрэх үлэһиттэрин идэлээх Союзтара сэтинньи 27 күнүгэр таһаарда.

«Төрөөбүт тылбытын харыстааһын, — барыбыт ытык иэспит” ыстатыйаны Олег .Егорович Филиппов суруйбут. Олус кэрэхсэбиллээх үлэ саҕаламмыт:

• 2016 сылы –Ийэ тыл, төрүт үгэс тылынан биллэрбиттэр

• 2016 сыл тохсунньутааҕы мунньах сүрүн хайысхатын төрөөбүт тыл харыстааһыныгар аныыллар

• Бу күннэргэ төрөөбүт тылы өрүһүйүүгэ анаан улуус концепцията сурулла сылдьар. «Өрүһүйүү” диэн сөптөөх тыл-“ харыстыы” сатыы сылдьан тылбытыттан матаары гынныбыт, ол иһин өлөн эрэри өрүһүйүөххэ, быар куустан туран, кураанаҕы куолулаан бүтүөххэ диэбиттэрин мин ис сүрэхпинэн ылынабын.

• Тустаах концепция оҥороллор уонна программа ылыналлар:

1. Саха тылын учууталын тутулун ( статуһун) үрдэтэллэр. Учуутал хамнаһын ааҕарга саха тылын уонна литературатын предметтэригэр бастыҥ (приоритетнай) предмет тутулун биэриэххэ.

Тылбыт барахсан саатар бэйэтин дойдутугар cүрүн, ураты суолталаах, наадалах предмет буолара тоҕо табыллыбатый? Ону киллэрэргэ тоҕо биир эрэ оройуон туруорсарый, ону мин сатаан өйдөөбөппүн.

1. Саха тылын уонна литературатын чаастарын элбэтиэххэ.

2. Кабинеттары, методическай пособиелары саҥа стандартка эппиэттир гыныахха

3. Сахалыы үөрэтиигэ И.И. Шамаев оскуолатыгар туттуллар ньымалары үөрэтиэххэ

Наһаа уһаппакка-кэҥэппэккэ, бэйэбит республикабытыгар хайы үйэ ситиһиилээхтик үөрэтиллэр ньыманы туттан киирэн барыахха диэн этэрбин , уһуннук үлэлээбит араас үөрэтэр албастары киллэрэ сатыыр методист тылын болҕойуҥ. Олус киэҥ Россияҕа олорор буоламмыт быһыылаах, элбэҕи истэн- билэн баран, уруокка туттубаттар эбээт учууталлар.

1. Оҕолору- учууталлары сайыннарар араас көрүҥнээх былааннар бааллар.

Биһиги институппут былаанынан соторутааҕыта Үөһээ Бүлүүгэ английскай тыл учууталлырыгар идэни сайыннарга анаммыт кууруһу ыытттыбыт.

Уруогу хайдах ыытыахха, ФГОС тугу ордук чорботон ирдиирий, ону хайдах толоруохха диэн ыйытыктарга эппиэт була сатаатыбыт. Ол иһин 27 учууталтан 24-дэ аһаҕас уруогу ыыттылар, үксүлэрэ бэйэлэрэ үөрэппэт, билбэт оҕолоругар уопуттарын көрдөрдүлэр. Ол эмиэ бэйэтэ туһунан эрэйдээҕэ биллэн турар. Мин эмиэ учууталларбын көҕүлээн, 2, 5, 9 кл мастер- кылааспар мультимедийнай программаны хайдах туттуохха сөбүн көрдөрбүтүм.

Бары учуутал уруога барыта табылынна диэбэппин буолан баран, 80-ча бырыһыана сүрдээх сэргэхтик ыытылынна, онтон астынныбыт.

Уруккуттан биллэр чахчы талааннаах, айылҕаттан айдарыылаах учууталлар Ильина С.С. (ВВЛИ) ,Герасимова Р.А. (ВВЛИ), Поскачина А.Д. (ВВСШ-4), Иванова Г.П. (Хоринская СОШ), Жендринская Г. П.(ВВСОШ1), Тотонова Г.П. (ВВСОШ1). Федотова В.В. (ВВСОШ1),

уо.д.а. элбэх эдэр учууталлары иитэн таһаарбыттар.Олор истэригэр Андреева Елена Егоровна (В-Вил СОШ-2), Иванова Жанна Юрьевна (Хоринская СОШ), Копыленко Дария Вячеславовна

Омук тылларын методическай холбоһуга улууска бастыҥ эбит. Ол да иһин учууталлар бэйэ бэйэлэригэр истиҥ-иһирэх сыһыаннаахтар,хас биирдии учууталга уруок биэрэригэр көмөлөһөллөр. Күүстээх учууталлар бэрткэ дьайаллар, учуутал таһымын үрдэтэргэ холобур буолаллар. Эппиэтинэс бөҕөнү Раиса Алексеевна, Антонина Денисовна, Галина Прокопьевна, Галина Петровна- бары үөрүүнэн сүгэ сылдьалларыттан сөҕүөххэ эрэ сөп. Дьэ, дьикти, сылаас сыдьаайа сылдьар кыраһыабай кыргыттар диэтэҕиҥ.

Омук тылыгар оҕо баҕарбат буоллаҕына олох сатаан үөрэппэккин, ол уруккуттан биллэр суол. Үөһээ Бүлүүгэ омук тылыгар сыһыан куруук сөптөөх, оруннаах. Сахалыы тылынан саҥарар сатабыл омук тылыгар хайдах дьайарын учууталлар табатык өйдүүллэр.Син биир төрөөбүт тылга курдук, уруокка оҕолор аан бастаан истэн өйдүүллэрин ситиһэллэр. Ол иһин уруок саҕаланыытыгар английскай тылынан араас ырыа-хоһоон, таабырын, чабырҕах бөҕөнү үөрэтэн, үөрдэн-соһутан, , сүргэлэрин көтөҕөллэр, таарыйа кэриэтэ кулгаахтарын эрчийэллэр. Ол кэнниттэн оҕо барахсан аһыллан, кэпсэтэргэ, бэйэтин санаатын этэргэ- үллэстэргэ ( сommunication skills) бэлэм буола түһэр.

Боескорова Ольга Прокопьевна- Боотулу оскуолата- сахалар кэпсэтэр культураларын «Rules of Conversation in the Sakha Culture” туһунан уруокка көрдөрөн соһутта. Эдэр учууталлар ону саҥа иһиттилэр быһыылаах.

Федоров Прокопий Леонидович- Дюллюкю оскуолата- Интернеттэн булан, ырытан, сааһылаан, грамматиканы английскайдыы кылгастык быһааран баран, эрчийдэ, оҕолор бэрткэ дьарыктанан астыннылар. Бу учуутал сүрдээх сэргэх, оҕолору өйдүү охсор, күлэн-үөрэн чаҕылыйа сылдьар, омуктуу бэрткэ саҥарар, билиҥҥи ирдэбилгэ толору эппиэттиир, “ компетентнай специалист” буолар. Улууска ыытыллар куонкурустарга үчүгэйдик кыттара буолуохтаах, ону комиссиялар өйдөөн көрүөхтэрэ диэн эрэнэбин. Биһиги, специалистар, сыанабылбытын болҕомтоҕо ылыахтарын наада.

Үөрэх управлениетын начальнига Александр Поскачин, редактор, “Мэхээлэ” хаһыат элбэх эйгэни сырдатыа,олоххо баар кыһалҕаны дьууллэһии, үөрэтэр иитэр технологиялары ырытыы, үлэлээн ааспыт улахан учууталлар тустарынан кэпсэтии- үйэтитии туһунан элбэх былааннаах. Латыын алпаабытынан биир муннукка кылгас суруйуулар, сахалыы таба суруйууга, тылы туттуу культуратыгар аналлаах «Һөҕүҥ” диэн күрэх о.д.а. ыытыллыахтара.

Александр Семенович Бэйэтэ физик буолан баран, поэзияны билэр,сахалыыга тылбааһы булан ааҕар, кэрэхсиир эбит. Ол курдук, поэт, прозаик, тылбаасчыт Евдокия Федоровна Васильева английскай тылтан сахалыы тылга ( нууччалыы тылтан буолбакка) Америка улуу поэттарын хайдах курдук талааннаахтык тылбаастыырын сөҕөр- махтайар ааҕааччы буолан, миигин долгутта. Арааһа, бэйэтэ даа хоһоону суруйара буолуо диэн сэрэйэбин. Талааннаах дьоннорго таҥарабыт даҕаны үксүгэр олус элбэҕи биэрэр, оттон сорохпутун олох көтүтэн кээһэн эрэйдиир буолбат дуо?

Үөһээ Бүлүүттэн төрүттээх олус элбэх талааннаах дьоннорго хайдахтаах курдук истиҥник махтаналларын, эдэр көлүөнэҕэ тиэрдэллэрин көрөн үөрэҕин. Дапсылар, Шамаевтар, Тобуруокаптар ол иһин элбэхтэр.

Мария Ивановна Шамаева диэн английскай тылга ураты талааннаах учууталы кэриэстээн, Антонина Денисовна ( ВВСОШ-4) сыл аайы араас хайысханан үлэлиир лингвистическай лааҕыры тэрийэр. Мария Ивановнаны кытта «Национально- региональный компонент в обучении английскому языку в 5-9классах» диэн пособиены бииргэ суруйбуппут, онтубут билиҥҥэ диэри бэрткэ туттулла сылдьарыттан коллегам барахсан баара буоллар , төһө эрэ астыныа этэй? Мария Ивановнаны хайдах курдук кэриэстииллэриттэн, кинини көрсөн кэлбит курдук санаатым.

Сабыс саҥа оскуолаҕа -СОШ-4 — эмиэ улуу учуутал, историк, директор Спиридонов Дмитрий Спиридонович аатын иҥэрбиттэр. Кини үөрэппит оҕото, билигин оскуола директора, Россияҕа биллэр историк Кынатов Ю.В. учууталын кэриэстээн, тохсунньуга республиканскай история учууталларын семинардарын ыытаары сылдьар. Бу оскуола чахчы сахалыы тыыннаах, кэскиллээх идеялардаах , сайдыы суолугар эрэллээхтик үктэммит диэххэ сөп.

Республика биир бастыҥ улууһун учууталлара үөһэ көрөн, үрдүккэ көтөн, үөрэҕи баһылаан, үлэни таптаан, төрөөбүт тылбытын өрүһүйэргэ туруммут кэскиллээх үлэлэригэр ситиһиини баҕарыаҕыҥ.

Вера Дмитриевна Семенова- доцент КИЯ ИРОиПК

]]>